Loader
Küfrün Karanlıklarından, Vahyin Aydınlığına...

Çeviri MAKALE

Çeviri MAKALE

Fıkhu'l Luğa ve Edebiyat Kitapları

Allah'a hamd, Rasûlü'ne salât ve selam olsun…

Fıkhu'l Luğa Kitapları

Lugat ile ilgili eserlerden bir kısmı da Fıkhu'l Luğa dediğimiz kitaplardır. Bu kitaplar oldukça önemlidir. Bu alandaki eserleri şöyle sıralayabiliriz:

1. Fıkhu'l Luğa: Sa'lebi'nin eseridir.

2. El-Muhassıs/El-Muhassas: İbnu Sîde'nin eseridir. Bu eser, Sa'lebi'nin eserinden daha geniş ve kapsamlıdır.[1]

3. El-İfsah fî Fıkhı'l Luğa: Bu eser de bu alandaki muasır olanların yazdığı kitaplardandır.

Son zamanlarda Arap dilinin ihya edilmesi için Kahire Enstitüsü, Dımeşk Enstitüsü ve Bağdat Enstitüsü gibi dil enstitülerinin üstlendiği rol oldukça büyüktür. Hepsinin de lugat alanında eserleri ve yeni araştırmaları bulunmakla birlikte asra uygun olan sözlükler de telif etmişlerdir.

Garib Kitapları[2]

İlim talebesinin önem vermesi gereken kitaplar, garib kitaplarıdır.

Ğaribu'l Kuran kitaplarına;

Rağıb el-İsfehani'nin Müfredat isimli eserini örnek verebiliriz.

Ğaribu'l Hadis kitaplarına ise şu kitapları örnek verebiliriz:

1. Ğaribu'l Hadis: Ebu Ubeyd'in eseridir.

2. El-Fâik: Zemahşeri'nin eseridir.

3. En-Nihaye: İbnu'l Esir'in eseridir.

Garibu'l Fıkh kitapları:

1. El-Muğrib fi Lugati'l Fıkhi: Mutarrizi'ye ait eserdir.[3] Eser, Hanefi fıkıh kitaplarındaki garib kelimeleri ele almaktadır.

2. El-Misbahu'l Munîr:

Feyyumi'nin eseridir. Kitap tek cilt olmasına karşın fıkıh ile iştigal eden kimsenin ihtiyacını karşılamaktadır.

3. Tehzibü'l Esma ve'l Lugat: İmam Nevevi'ye aittir. Alanında çok önemli bir kitaptır.

4. El-Mutli' ala Ebvabi'l Mukni': Fakih olan kimsenin ihtiyacı olan bir kitap da budur.

Burada önemli bir konuya dikkat çekmek isteriz. Biz, fakihlerin ihtilaf ettiği lafızların şer'i hakikatini açıklamak istiyoruz. Bu kitaplara da bazen bağlı kaldığımız da olabilmektedir. Bu da bizi Şari'nin kastını kitabın sahibinin anlayışı çerçevesinde açıklamaya götürmektedir. Mezhepler de genel olarak asli ve feri olarak mezhep sahiblerini -kabul etseler de etmeseler de- etkisi altında bırakmıştır. Örneğin; Hanefiler ile cumhur arasında alkollü içeceğin hakikati konusunda ihtilafa bakarsak bunu görebiliriz. Hakeza Mutarrizi'nin el-Muğrib kitabına baktığımızda kendi mezhebine götürdüğünü görürüz. El-Mutli', el-Misbahu'l Munir ve Tehzibu'l Lugat'te de aynı durum geçerlidir. Hepsi de mezhepten etkilenmiştir. O hâlde bir kitaba bağlı kalmayıp mezheplerin bu kitaplarını bir araya getirmemiz gerekir. Bu konuya dikkat etmek gerekir.

Edebiyat Kitapları

Edebiyat kitapları oldukça fazla olduğu için hepsinden bahsetmemiz mümkün değildir.

İbni Haldun şöyle der: 'Bu ilmin kabul ve red yönünden belirli konuları yoktur. Dil bilginlerine göre bu ilimden maksat gerek nazım ve gerek nesirde, Arap üslubuna göre güzel ifade elde etmektir. Bu bilgi mensupları bu maksatla Arap edebiyatında derecesi yüksek olan şiir ve seciden Arap dilinde meleke kazanmaya yarayabilecek sözleri toplarlar. Bu sırada Arap dilinin kurallarının çoğunu öğrenmeye hizmet edecek olan lugat ile nahivden de dağınık bazı meseleleri kaydederler. Bunları inceleyen kimse, çoklukla, Arap dili ve edebiyatının en önemli kurallarını öğrenir. Bunlardan başka şiirlerinde geçen hâl, hikâye ve işaretleri anlamaya yardım edecek olan Arap tarihi ile ilgili olayları da zikrederler.

Bunlardan başka Araplar arasında tanınmış soyları, şecereleri ve umumi haberleri de kaydederler. Bunlardan her birini anmaktan maksat, Arap söz, üslup ve belagat usullerini gözden geçiren kimse için gereken her şeyi ona bildirmek, bilinmeyen hiçbir şey bırakmamaktır. Çünkü meleke ancak anlamak ve bilmekle oluşacağından Arap dilinde meleke sahibi olmak isteyen kimse için gereken şeyler hazırlanmış olmalıdır.

Bu ilim mensupları 'edeb' ilmi adını verdikleri bu dalı: 'Edeb, Arap şiirlerini ve haberlerini (tarihini) ezberleme ve her bilgiden bir parça elde etme' diye açıklarlar. Bunlar her ilim tabirinden dil ilmiyle şeri ilimlerin metinlerini, yani Kur'an ve hadisi söylemek isterler. Çünkü diğer bilgilerin Arap dili ve edebiyatı ile ilgisi yoktur. Ancak sonradan yetişen bilginler 'bediî' sanatına düşkün olduklarından şiir ve yazılarında bilgilerin terimlerine tevriye ve iham[4] yoluyla işaret ettiklerinden o şiir ve yazıları anlamak için o terimleri anlamaya muhtaç oldular. Ders okuduğumuz sıralarda üstadlarımızdan edeb bilgisinin temelini şu dört eserin teşkil ettiğini işittik ki biri, İbni Kuteybe'nin Edebu'l Kâtib'i, Müberred'in Kitabu'l Kamil'i, Câhiz'in Kitabu'l Beyan ve't Tebyin'i, Ebu Ali Kâl Bağdadi'nin Kitabu'n Nevâdir'idir. Edebiyata dair yazılan diğer eserler bunlara tâbi olup, bunların dallarından ibarettir.

Sonradan yetişen âlimler bu ilme dair birçok eser yazmışlardır.

Başlangıçta, şarkı söyleme, edebiyat ilminin bir parçası sayılırdı. Çünkü şarkı, şiirin bestelenmesinden ibarettir. Abbasiler devrinin ileri gelenlerinden fazilet sahibi yazarlar şiirin üslup ve sanatlarını öğrenmeye düşkün oldukları için şarkıya da önem verirler. Bu durum onlar için olumsuz bir durum teşkil etmiyordu. Faziletli kişiliği ile bilinen Kadı Ebu Ferec İsfehanî 'El-Eğani' kitabını telif etmiştir. Bu eserde, Arapların tarihlerinden, neseplerinden, savaşlarından ve devletlerinden bahseden bestelenmiş şiirleri toplamıştır. Allah'a yemin olsun ki bu eserin Arap kavminin bir divanı (külliyatı) olup şiir, tarih, şarkı ve ayrıca Arap'ın geçmişte vücuda getirdiği, dağınık güzelliklerini toplamıştır. Bildiğim kadarıyla türünde bu eserin benzeri yoktur. Bu eser, edibin/edebiyatçının bilmek istediği bilgilerin sonu ve yükselebileceği nihai noktadır.' [5]

İbni Haldun'un da bahsettiği bu kitaplardan bahsedecek olursak;

1. Edebu'l Kâtib/Kuttab: İbni Kuteybe'nin (ö. 276/889) devlet hizmetinde görev alan katip sınıfı için kaleme aldığı Arap diline dair kıymetli eseridir. Bu kitap defalarca baskı yapmıştır. Şeyh Muhyinddin Abdulhamid ve Muhibbuddin el-Hatîb bu kitabı basmıştır. Eski baskıları itina gösterilmeden basılsa da Şeyh Muhibbuddin el-Hatîb'in baskısı bu konuda iyidir. Muhammed ed-Dâli'nin baskısı da tahkikli olup, son dönemde yapılan bir baskıdır.

2. Kitabu'l Kamil: Mübarred'in[6] eseridir. Eseri pek çok kez basılmıştır. En güzel baskısı da çıkarılmasında katkısı bulunan Ahmed Şakir'in el-Halebi baskısıdır.

3. Kitabu'l Beyan ve't Tebyin: Cahiz'in eseridir.[7]

4. Kitabu'n Nevâdir: Ebu Ali Kâl Bağdadi'nin eseridir.

5. El-Eğâni: Kadı Ebu Ferec İsfehani'nin eseridir. Bu dalda en meşhur eser budur. Bu kitapların faydalı olduğunda herhangi bir şüphe yoktur. Fakat bununla beraber içerisinde değersiz, gereksiz sözler ve ilim talebesinin atlaması gereken ilginç haberler bulunmaktadır. Bunlar fazlaca vardır. Fakat tedarik edilip muhafaza edilmesi gereken bir eserdir. Bu eser, bütün hocalarımızın kütüphanelerinde bulunmaktadır. 'Hem dini hem de kişiliği bozan hususları kapsadığı için bu kitapların edinilmemesi gerekir' şeklinde söylenmesi doğru değildir. Bu kitaplar hem değerli hem de değersiz hususları bir araya toplar. Kişi bunlardan sakınabilir.

6. El-İkdu'l Ferîd: İbni Abdürabbih'in (ö. 328/940) ansiklopedik eseridir. Kitap oldukça değerlidir. İçerisinde fayda ve hikmetler barındırmaktadır.

7. Zehru'l Âdâb: Ebu İshak el-Husri'nin eseridir.

Şer'i Adab Kitapları

Bu alanda ilim talebesinin önem göstermesi gereken kitaplar şer'i adap kitapları olmalıdır. Bu kitapların en önemlileri ise şunlardır:

1. El-Âdâbu'ş Şerîyye: İbni Muflih'in eseridir.

2. Manzumetu'l Âdâb: İbni Abdulkavî'nin eseridir.

3. Şerhu Manzumetu'l Adab: Seferâni'nin şerhidir.

Burada biz en önemlilerini zikretmeye çalıştık. İlim talebesinin bunlara önem vermesi gerekir. Bunların haricinde geniş eserler, geziler ve hatıraların uzunca yazıldığı eserler vardır.

Bu yazı ile Şeyh Abdulkerim el-Hudayr'ın 'İlim talebesi kütüphanesini nasıl oluşturmalıdır?' isimli kıymetli oturumu tamamlanmış oldu.

"Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun" duamız ile.

 

Özcan YILDIRIM,

Tevhid Dergisi için Çevirmiştir.

 

 

[1]       .   İbnu Sîde'nin (ö. 458/1066) konularına göre düzenlenen Arapça sözlüğü. Ebu Ubeyd Kasım bin Sellâm'ın el-Ğarîbu'-Musannef'i şeklinde tertip edilmiş olup kadim sözlük âlimlerinin çeşitli konularda yazdığı risalelerin muhtevalarını bir araya getiren hacimli ansiklopedik bir sözlüktür. Müellif, el-Muhassas ile el-Muhkem adlı iki büyük sözlüğünü Daniye Emiri Mücâhid el-Âmiri'nin isteği üzerine kaleme almıştır. İbnu Sîde eserin giriş kısmında el-Muhkem'i yazdıktan sonra edip, şair, hatip ve yazarlara en uygununu seçme imkânı sağlamak üzere eş anlamlı kelimeleri bir araya getiren ve bunların nüanslarına temas eden bu sözlüğü kaleme almayı gerekli gördüğünü belirtmektedir (I, 10). Müellif sözlüğünün uzun giriş kısmında dilin (lugat) etimolojisi ve tanımı, dillerin doğuşuyla ilgili teorilerin değerlendirilmesi, kaynakları ile bunların eleştirisi gibi konuları ele almıştır. (I, 2-15) DİA -Çeviren-

 

[2]       .   Anlaşılması zor olan ve ancak sahanın uzmanları tarafından anlaşılabilen kelimeleri konu edinen ve bunları açıklayan kitaplardır. -Çeviren-

 

[3]       .   Ebu'l-Feth Burhânüddîn Nâsır bin Abdisseyyid bin Alî el-Mutarrizî el-Hârizmî (ö. 610/1213) Arap dili ve edebiyatı âlimi, sözlükçü. Hanefi fıkıh kitaplarında geçen garib kelime ve tabirlerin açıklandığı geniş bir çalışması olan el-Muğrib fî luġati'l-fıķh adlı eserinin yeniden gözden geçirilip düzenlenmesi, kısaltılması ve bazı eklemelerin yapılmasıyla meydana getirilmiştir. Zemahşeri'nin Esâsü'l-Belâğası'nda olduğu gibi kelimeler köklerinin ilk iki harfine göre alfabetik sıralanmış, kökü üç harften fazla olanlarda son harf de alfabetik dizime tâbi tutulmuştur. DİA -Çeviren-

 

[4]       .   Bir ifadenin kastedilenin dışında bir anlaşılmaya yol açması manasında bedîî sanat.

 

[5]       .   İbni Haldun, Mukaddime

 

[6]       .   Ebu'l-Abbâs Muhammed bin Yezîd bin Abdilekber bin Umeyr el-Müberred el-Ezdî es-Sümâlî (ö. 286/900) Arap dili ve edebiyatı âlimi.

 

[7]       .   Ebu Osman Amr bin Bahr bin Mahbub el-Câhiz el-Kinânî (ö. 255/869) Arap edebiyatının en büyük nesir yazarlarından ve Mutezile kelamcılarından biri. Cahiz'in (ö. 255/869) Arap edebiyatına dair eseridir. El-Beyan ve't-Tebeyyün adıyla da anılır. İhtiva ettiği konular bakımından aydın tabakaya ve özellikle Arap olmayan milliyetçi unsurlara (şuûbîler) Araplar'ın hitabet, nesir ve şiir sanatlarındaki değerli mahsullerini tanıtmak, bu mahsulleri edebiyat açısından değerlendirmek, aynı zamanda bu konuda genel kültür vermek için yazılmış, Arap edebiyatında edeb (muhâdarât) türüne giren ilk ve en önemli örnek eserlerden biridir. Müellif diğer eserlerinde olduğu gibi bu kitabında da düzenli bir plana uymaksızın Arap belagat ve fonetik ilimlerinin esaslarını vermeye çalışır. Bu arada tarihî bakımdan önem taşıyan birçok vesikayı ve kaydı ihtiva etmesi de esere ayrı bir değer katar.

 

Bu Sayfayı Paylaş :